O Sarajevo

Historija Grada Sarajeva

Ono što slijedi je po mnogo čemu intimna historija. Takav pristup priliči gradu koji je kompaktno, prepuno i intimno mjesto. Na spektru između iskustva i mašte koji je razradio Benedict Anderson 1 , Sarajevo je više iskustvena nego zamišljena zajednica. Stiješnjen između brda sa sjevera i juga u uzanu dolinu koja se pruža od istoka ka zapadu, grad se može pohvaliti javnim životom koji se uglavnom odvija na samo kilometar dugom potezu s obje strane rijeke Miljacke. Ljudi se pozznaju, pozdravljaju na ulici i zajedno izlaze na korzo u srcu starog grada.

U devedesetim godinama XX stoljeća, Sarajevo je postalo sinonim za ljudsku agoniju. Milioni televizijskih gledalaca širom svijeta su svakodnevno bili svjedoci smrti, ranjavanja i oskudice kojoj su Sarajlije bile izložene zbog dugotrajne opsade. Ove slike su posebno teško bile razumljive onima koji su grad upoznali kao idilično mjesto održavanja Zimskih olimpijskih igara 1984. godine. Druge je pak opsada podsjetila da je grad bio zloglasno mjesto atentata na habsburškog nadvojvodu Franza Ferdinanda 1914. godine, koji je pokrenuo lanac događaja koji su kulminirali izbijanjem Prvog svjetskog rata. Neki promatrači su brzo Sarajevo proglasili metaforom jednog vremena, tumačeći atentat iz 1914. i opsadu 1990-tih kao dva karakteristična događaja koja simbolički i hronološki zaokružuju nasilno dvadeseto stoljeće u Evropi.

Šetnja gradskim ulicama ostavlja dojam koji protivrječi ovim pop pularnim medijskim prikazima spektakularnog nasilja. Tokom kratke šetnje od istoka ka zapadu (nekih pola sata od istočnog gradskog ruba do trga na Marindvoru), moguće je u neposrednoj uzajamnoj blizini vidjeti hramove različitih religija, Sarajlije koji se uzajamno pozdravljaju na ulici i ljude kako opušteno sjede u kafićima. Bogata šarolikost arhitektonskih stilova iz nekoliko različitih epoha svjedoči o poštovanju koje su vizionari svakog novog režima imali za dostignuća svojih prethodnik ka. Na istočnom kraju grada, monumentalne građevine islamske kulture i obnovljene zanatske radnje svjedoče o preko četiri stotine godina osmanske vladavine. Pored njih, područje sa objektima građenim u stilu historicizma i secesije stoji u spomen periodu habsburške uprave koji je usprkos kratkoći trajanja bio ispunjen snažnim razvojem. A zapadno od Marindvora, visoke i moderne javne građevine iz doba socijalizma se prostiru dužinom od nekoliko kilometara do zapadnog predgrađa Ilidže. Građevine iz različitih perioda stoje jedne pored drugih, a kratki prolaz 24 gradskom jezgrom otkriva lice grada koje je puno intimne raznolikosti i žive ljudske aktivnosti. Izgled grada odražava njegovo historijsko iskustvo. U proteklih šest stoljeća, šest različitih vladajućih režima je upravljalo gradom, od kojih čak pet u dvadesetom stoljeću. Današnje Sarajevo je uglavnom izgrađeno tok kom tri glavne ere ekspanzije: prvih 140 godina osmanske vlasti (do 1600. godine), u mirnim godinama austrougarske vladavine (od 1883. do 1914.), i u formativnom razdoblju socijalističke vlasti (od 1945. do Olimpijskih igara 1984. godine).

Tri od šest vladajućih sistema u Sarajevu su bili usreds sređeni na izgradnju grada sa jasnom vizijom koja je organizirala ili reorgan nizirala društvo u urbanom kontekstu. U svakoj eri, novi upravljači su imali jedinstvenu viziju urbanog života koja je odražavala njihove vrijednosti i ciljeve, i oni su tu viziju primjenjivali i u razvoju. Izuzev eliminacije zakletih neprijatelja, ove tri vlade su sponzorirale razvoj Sarajeva i olakšavale učešće različitih grupa u oblikovanju urbane sredine grada. Šarolikost stanovništva je bila zaštitni znak Sarajeva od njegovog osnivanja u petnaestom stoljeću. Promatrači su se uvijek čudili sarajevskoj mješavini religija, naroda, i uticaja, i dijelili su sa njegovim stanovnicima određenu nevjericu prema ideji da bi iko želio uništiti takav grad. Relativna brojnost najvećih grupa u gradu se mnogo puta mijenjala tokom historije, kao i njihovi nazivi. U prvim stoljećima razlike među grupama su bile prim marno vjerske, ali u dvadesetom stoljeću razlike su se uglavnom bazirale na nacionalnosti.

Savremeno Sarajevo i Bosna i Hercegovina su pretežno nastanjeni prip padnicima tri najveće nacionalne skupine: Bošnjacima, Hrvatima i Srbima. Pripadnici svake pojedine grupe čuvaju sekularni identitet koji se razvijao vremenom, ali se pozivaju i na specifičnu vjersku tradiciju iz ranijih vrem mena. Bosanski Hrvati osjećaju svoje katoličko nasljeđe; bosanski Srbi se pozivaju na svoje pravoslavno porijeklo; a Bošnjaci islam i muslimansku kulturu vide kao svoje najznačajnije uticaje. Današnji Srbi su se ranije nazivali pravoslavcima, srpskim pravoslavcima, pa čak i grčkim pravoslavcima; Hrvati su nazivani katolicima, ili, rjeđe, Latinima; a Bošnjaci su do pred kraj dvadesetog stoljeća bili poznati kao bosanski muslimani, ili prosto muslimani. Pored njih, Jevreji su od svog dolaska u šesnaestom stoljeću postali značajna grupa. Tragedija njihovog gotovo potpunog uništenja u Drugom svjetskom ratu je značila da se uloga Jevreja smanjila, mada oni i dalje igraju značajnu ulogu u bosanskohercegovačkom javnom životu.

Pitanje identiteta nikada nije jednostavno, a malo gdje je ono toliko kompleksno kao u Bosni i Hercegovini. Neki građani Sarajeva, ne osjećajuć ći primarnu lojalnost ni prema jednoj od navedenih grupa, su se izjašnjavali kao Jugoslaveni, naročito tokom ere socijalizma. Oko pet posto Bošnjaka se na popisu stanovništva 1991. godine izjasnilo kao Jugoslaveni, ali u Sarajevu i nekoliko drugih gradova čak oko deset odsto je odabralo tu vrstu identiteta. Ova grupa je uključivala mnogo djece iz miješanih brakova i drugih koji su u tome pronašli utočište od svih nacionalnih identiteta, kao i onih koji su sebe smatrali prvenstveno građanima Jugoslavije. Neki zagovornici su vjerovali da bi se različite nacije u Jugoslaviji mogle stopiti u nadnacio onalni jugoslavenski identitet, ali je ta ideja naglo izgubila na privlačnosti kada se kolo sreće socijalističke Jugoslavije počelo okretati osamdesetih god dina XX stoljeća. Jugoslavenski identitet je postao pribježište onih koji su u toj kategoriji popisa stanovništva vidjeli alternativu glavnim nacionalnim identitetima dvadesetog stoljeća. Ironično je da grupni identiteti postaju kompleksniji što se promatran nje vrši pod većom lupom a jedinice historijske analize postaju manje, što je evidentno kada se ispituje period između dva svjetska rata. Tokom tog perioda, rukovodstvo novouspostavljene jugoslavenske kraljevine je priz znalo samo tri “imenovana plemena” jugoslavenske nacije: Srbe, Hrvate i Slovence. Ali na narednom nižem nivou političke organizacije, odluke koje su se donosile u Bosni i Hercegovini su pored Srba i Hrvata u obzir uzimale još jednu grupu, bosanske muslimane. U gradu Sarajevu, s druge strane, priznavale su se obično četiri grupe kolektivnih aktera: katolici (Hrv vati), pravoslavci (Srbi), muslimani (Bošnjaci) i Jevreji. Da bi se uspostavio njihov paritet u javnom životu, ove četiri grupe su obično identificirane kao vjerske zajednice, iako su Hrvati i Srbi polagali pravo na nacionalni identitet a kraljevska vlada im je priznavala status naroda. Dakle, ako se ovo pitanje pažljivije razmotri, broj aktera je rastao dok se uloga ideologije srazmjerno smanjivala kao kriterij za priznavanje grupa aktera. Ali koliko su zapravo ove grupe bile “odvojene” u Sarajevu i kako su se slagale? Opsada i rat 1990-tih je potaknuo žestoke polemike o tim pitanjim ma. Nasuprot onima koji su promovirali stanovište da su Sarajlije stoljećima učestvovale u međusobnom nasilju, Vijeće sigurnosti Ujedinjenih naroda je u Rezoluciji 824 iz maja 1993. godine pozdravilo “jedinstveni karakter grada Sarajeva kao multikulturnog, multietničkog i višereligijskog centra” i objavilo da se grad (pored još pet drugih u Bosni i Hercegovini) treba tretirati kao “zaštićena zona”1 .

Do početka devedesetih godina, Sarajlije u opisu svoga grada nisu koristile niti jedan termin sa prefiksom “multi” iz Rezolucije 824, već su govorili o zajedničkom životu. Oni su svoj etnički raznolik grad posmatrali kroz prizmu komšiluka, o pripadnicima drugih etnonacionalnih grupa su govorili kao o komšijama, a svoje odnose sa njima nazivali dobrim komšijskim odnosima. Ovi izrazi bolje odražavaju jedinstvenost Sarajeva i odlike koje same Sarajlije cijene u historiji svoga grada. Prefiks “multi”, koji znači “sastavljen od više dijelova”, afirmira postojanje različitih kulturnih, etničkih i vjerskih zajednica među kojima ne mora biti preklapanja niti miješanja. Zajednički život, s druge strane, pretpostavlja toleranciju, koja se definira kao “pravičan i popustljiv odnos prema ljudima čija se rasa, vjeroispovijest, nacionalnost i slično razlikuju od sopstvene”. Poput tolerancije, zajednički život počiva na pretpostavci da ljudi pripadaju različitim grupama za koje je malo vjerovatno da će se asimilirati u jednu nediferenciranu, homogenu cjelinu. Da bi izrazili svoje poštovanje za ljude različite vjere i nacionalnosti. Sarajlije već dugo koriste koncept komšiluka, koji se ogleda u praksi uzajamnog posjećivanja i čestitanja praznika, kao i u svakodnevnim srdačnim odnosima. Zajednički život je komšiluk u najširem smislu. On otjelotvoruje upravo one vrijednos sti, iskustva i aspiracije, koje su zajedničke Sarajlijama različitog identiteta i koje većina Sarajlija njeguje od osnutka grada. Zajednički život nije bio isti u svim historijskim epohama, a građen je i održavan s naporom. Odnosi među grupama u gradu nikada nisu bili statični, a promjene u odnosima među pripadnicima različitih grupa su bile daleko od linearnih. Različiti režimi – osmanski, habsburški i socijalistički, su njegovali zajednički život koristeći veoma različite politike i načine. Ali u drugim vremenima, oni koji su vjerovali u zajednički život su ga pred udarom sopstvene vlasti morali braniti svim raspoloživim sredstvima. Do krvavog nasilja među grupama je došlo u nekoliko navrata u XX stoljeću, i zajednički život je bio ozbiljno ugrožen u mračnim danima Drugog svjets skog rata i opsade početkom devedesetih. U trenutku pisanja ove knjige, ops stanak zajedničkog života ni u kom slučaju nije osiguran. No, ipak je većina Sarajlija u većini epoha i u veoma različitim okolnostima njegovala svoju tradiciju i praksu zajedničkog života.

Da li je Sarajevo jedinstveno u svom preživljavanju promjena sastava stanovništva tokom vremena? I drugi veliki gradovi su bili dom šarolikim populacijama i većina je tokom vremena doživjela promjene. Ali u velikim gradovima Evrope i Mediterana, pluralizam zasnovan na vjerskom identit tetu nije dobro prihvaćen u modernim nacijama-državama. U novijoj stud diji Soluna, historičar Mark Mazower pokazuje kako je taj grad, koji je tok kom osmanske vlasti bio veoma šarolik, postao gotovo isključivo grčki grad zahvaljujući međunarodno odobrenom protjerivanju njegovih muslimans skih stanovnika (1923-1924.), istrebljenju njegovih Jevreja (1943.) i grčkoj nacionalističkoj kulturnoj kampanji.4 Stanovnici Istanbula i Jerusalima su takođe doživjeli političke podjele, pomjeranja stanovništva i etnonacionaln ni sukob koji je proizišao iz nezaustavive navale modernog nacionalizma i aspiracija nacije-države.5 Historiju zapadnoevropskih prijestonica takođe krasi raznolikost stanovništva, i u dvadesetom stoljeću su mnoge prijeston nice nekadašnjih kolonijalnih imperija, poput Londona, Amsterdama, Par riza i Beča, postale dom stotinama hiljada emigranata iz bivših kolonija. No, i njih je duboko izmijenio pritisak nacionalizma. U onim gradovima (poput Sarajeva) koji su prošli kroz nacističku okupaciju u Drugom svjets skom ratu, holokaust je donio nezapamćenu katastrofu za njihove jevrejske stanovnike i tragičnu promjenu za same gradove koja je zauvijek izmijenila sastav njihovog stanovništva i način života. Iako Sarajevo nije jedino proživjelo raznolikost i velike historijske prom mjene, historijski razvoj grada je ipak bio jedinstven. Sarajevo je do 1941. uglavnom imalo koristi od života u okrilju relativno benignih multinacion nalnih imperija. Što je najvažnije, Sarajevo je doživjelo habsburški interreg gnum (1878-1918.) između četiri stoljeća osmanske uprave i priključenja jugoslavenskoj kraljevini. Tokom tih četrdeset godina, građani Sarajeva su postali Evropljani, i grad je apsorbirao zapadne uticaje koji su se miješali i stapali sa osmanskim nasljeđem. Inspirirani željom da smire Bosance i impresioniraju Evropljane svojim sposobnostima upravljanja, habsburški namjesnici su u Sarajevu provodili evropsku viziju ekspanzivne gradnje bez premještanja naroda i njihovih najznačajnijih spomenika. Habsburški vlad dari i njihova mnogo kritikovana birokratija su u malo priznatom uspjehu zaštitili Sarajevo (i Bosnu i Hercegovinu) od oštrih vjetrova nacionalistič čkog gnjeva krajem XIX i početkom XX stoljeća. Sarajevo je tako ostalo pošteđeno katastrofalnog protjerivanja naroda i uništavanja islamskih građ đevina osmanskog doba koje je uveliko pratilo zauzimanje drugih gradova UVOD 28 od strane nacija-država. Raznolikost Sarajeva je takođe opstala tokom vlad davine jugoslavenske kraljevine (1918-1941.), usprkos naginjanju režima ka srpskim nacionalnim aspiracijama i njegovog malignog zanemarivanja privrednog razvoja grada. U dvadesetom stoljeću raznolikost Sarajeva i tradicija tolerancije su stradali u dvije velike provale nasilja: okupaciji tokom Drugog svjetskog rata (1941-1945.) i opsadi tokom rata u Bosni i Hercegovini (1992-1995.). U oba slučaja, mnogi građani Sarajeva su pružili otpor, ustajući u odbranu grada i svojih komšija od ekstremnog nacionalizma čiji je cilj bio iskorijen niti, potpuno ili djelomično, određene grupe u gradu. Historija grada u ove dvije epohe otkriva da je štetu raznolikosti i pluralizmu nanio savez susjed dnih nacionalističkih vlada i lokalnih nacionalističkih političkih formacija. U odsustvu jake suverene države u Bosni i Hercegovini, nacionalne politič čke stranke su zadobile određene odlike i vršile određene funkcije suverene države. Nadalje, tokom nekoliko svojih inkarnacija u dvadesetom stoljeću, nacionalne srpske i hrvatske stranke su postajale sve uže i uže vezane za susjedne zemlje, da bi 1992. došle pod utjecaj i kontrolu Srbije i Hrvatske. Pluralizam u Sarajevu nije gotovo zbrisala domaća nacija-država već polit tičke stranke koje su djelovale kao surogati za interese susjednih država. Ova studija predstavlja ispitivanje kako su velike historijske promjene koje su pratile smjenu režima oblikovale razvoj grada. Moja središnja teza je da su grad i njegovi stanovnici postajali bogatijima, raznolikijima i tol lerantnijima u epohama u kojima je vladala jedinstvena inkluzivna vizija, bez obzira na posebnosti političkog sistema koji je sponzorirao ili nadgled dao realizaciju tih aspiracija. S druge strane, prosperitet i raznolikost grada su opadali u vrijeme sektaške vlasti, produženog sporenja i ekskluzivnih koncepcija urbanog života. Kratko rečeno, rukovodstvo je igralo značajnu ulogu. Oni rukovodioci koji su zastupali snažnu inkluzivnu viziju i aktivno uključivali veliki dio stanovništva u njenu realizaciju su grad činili boljim mjestom i osiguravali njegovim stanovnicima bolji život. Rukovodioci čija je vizija isključivala pripadnike najvećih grupa su polarizirali stanovništvo i u završnici pogoršavali poziciju čak i onih u čije ime su tvrdili da djeluju. Postoji čitav niz drugih studija koje u detalje istražuju različite režime koji su upravljali regionom, ali ova djela se rijetko fokusiraju na ulogu jed dne zajednice u mutirajućoj političkoj sredini. Historija grada pruža moguć ćnost da se izvrši uvid u ljudsko iskustvo na lokalnom nivou na način koji nije moguć kada se promatra historija većih prostora. Ispitivati historiju UVOD 29 jednog grada znači promatrati život izbliza. Posebno je izrazitije od općeg, pojedinci i događaji su od ogromnog značaja, a činjenice tvrdoglavo spreč čavaju uopćavanja. Iskazano riječima engleske historičarke Jay Winter u njenom nedavnom izrazu podrške proučavanju glavnih gradova u vrijeme rata, “Najbolji način da se prodre kroz veo iluzija unitarnog ‘nacionalnog iskustva’ jeste da se opiše karakter života zajednice.”6 Nema grupe ljudi koja je intenzivnije iskusila ponore i vrhunce ned davnih historijskih promjena od Sarajlija, niti historije nekog grada koja bolje odražava dalekosežne promjene koje su obuhvatile region. Zahvaljuj jući svojim aspiracijama, dostignućima, ustrajnosti i opstanku, Sarajlije su tokom stoljeća postale primjerom nesalomivosti ljudskog duha. Ono što slijedi je priča o njima.